Enigma Variations

Sir Edward Elgar (1857-1934) heeft tientallen stukken gecomponeerd, maar de geridderde Engelsman is de muziekgeschiedenis ingegaan dankzij twee composities: de ‘Enigma Variations’ (1899) en ‘Pomp and Circumstance Marches nrs. 1-5 op. 39’ (1901-07). Laatstgenoemde ken je ongetwijfeld: de eerste mars in deze serie groeide uit tot een absolute meedeiner, vaste prik tijdens The Night of the Proms, waar iedereen uit volle borst meegalmt met ‘Land of Hope and Glory’.

Met 'Variations on an Original Theme for orchestra, Op. 36 ('Enigma')', beter bekend als de 'Enigma Variations', vestigde Elgar definitief zijn naam als componist. Niet alleen omdat het een bijzonder fraai stuk is, maar vooral ook omdat de compositie eigenlijk één groot raadsel is.

Elgar begon met de 'Enigma Variations' in de herfst van 1898: ''Op een avond, na een lange en vermoeiende dag van lesgeven, zat ik, bijgestaan door een sigaar, een beetje peinzend aan de piano het thema te spelen, zoals het nu nog is. Ik hoorde C.A.E. goedkeurend vragen: ''Wat was dat?'', en ik antwoordde: ''Niets, maar er is misschien iets van te maken.''

Elgar besloot de melodie te gebruiken voor een reeks variaties voor orkest. Iedere variatie vormde een muzikaal portret van iemand uit zijn vriendenkring. De bedoelde personen werden met hun initialen aangeduid. Elgar vond dat de identiteit van zijn vrienden een privéaangelegenheid was, waar je niet lichtzinnig mee moest omspringen.

Maar goed, zo moeilijk is het nu ook weer niet om te achterhalen wie er precies worden bedoeld. Zo verwijst 'C.A.E.' en ‘H.D.S.-P.’ uit de eerste en tweede variatie naar respectievelijk Caroline Alice Elgar (Elgars echtgenote) en amateurpianist Hew David Stuart-Powell. De negende variatie 'Nimrod' vergt wat meer denkwerk: Nimrod is de jager uit het bijbelboek Genesis. En laat een van Elgars vrienden nu net August Jaeger heten...

Bovendien verstopte Elgar tal van subtiele hints in zijn variaties. Zo haalde Jaeger hem eens uit de put door hem tijdens een opbeurend gesprek (onder andere) het tweede deel van Beethovens Pathétique-sonate voor te neuriën - logisch dus dat de begin van de Nimrod-variatie daar dan ook iets van weg heeft.

Verder hint Elgar op subtiele wijze naar het bepaalde karakteristieke eigenschappen van zijn kennissen (zoals het stotteren van zijn goede vriendin Dora Penny in variatie 10 en de lach van Winifred Norbury in variatie 8). Het voert te ver om alle veertien variaties te bespreken (daarvoor verwijs ik je graag naar deze Wikipedia-pagina), want nog interessanter is dat het allergrootste raadsel nog altijd niet naar volle tevredenheid is opgelost.

In de programmatoelichting voor de première op 19 juni 1899 schreef Elgar: "through and over the whole set [van variaties] another and larger theme 'goes', but is not played… So the principal Theme never appears". Met andere woorden: om het laatste raadsel op te lossen, moet je op zoek naar een verborgen melodie die met het thema te combineren valt, maar nergens te horen is. Het zou bovendien om een bekende melodie gaan, die in zekere zin het belangrijkste thema van het werk is.

De afgelopen honderd jaar hebben tal van muziekliefhebbers en -wetenschappers geprobeerd te achterhalen welke melodie Elgar nu precies bedoelde. De voorstellen lopen uiteen van ‘God save the king’, Eli, Eli, lama, lama asabthani’ uit Bachs 'Matthäus Passion' en ‘Auld Lang Syne’’ tot ‘Twinkle, twinkle, little star’ en ‘Pop goes the weasel’. In 1976 beweerde de Nederlander Theodore van Houten met grote stelligheid dat het ging om de melodie van ‘Rule Britannia’, maar hij werd in 2007 teruggefloten door Hans Westgeest, die van mening is dat Elgar het hoogstwaarschijnlijk het thema uit het tweede deel van de Pathétique-sonate van Beethoven bedoelde en hij als het ware een grapje binnen een grapje maakte. Maar goed, de discussie loopt nog altijd, dus als je een briljante ingeving hebt…

Alles bij elkaar duren de 'Enigma Variations' een klein en aangenaam half uurtje, waarbij intense, heftige stukken (zoals variatie 2 en 4, niet toevallig de twee kortste composities) worden afgewisseld met weelderige, romantische sfeerschetsen, uitmondend in een grootse, roffelende finale met het nodige kopergeschetter. Prachtig!

Luister zelf: 'Enigma Variations' (aangevuld met onder meer de 'Pomp and Circumstance March No. 1 in D major' - 224 kbps vbr, 105 MB). Gebruik je Spotify? Klik.

arnold Maandag 27 September 2010 at 10:21 pm | | klassiek

Eén reactie

Leuk leesvoer weer. Maar eeh: die datum in de 2e alinea moet 1898 zijn denk ik.

Marcel, - 28-09-’10 08:07
(optioneel veld)
(optioneel veld)
Om geautomatiseerde spam te voorkomen, vraag ik je vriendelijk om de volgende vraag te beantwoorden.
Persoonlijke info onthouden?
Kleine lettertjes: Alle HTML-tags behalve <b> en <i> zullen uit je reactie worden verwijderd. Je maakt links door gewoon een URL of e-mailadres in te typen.