Zeno van den Broek

“Mijn eerste herinneringen zijn ruimtelijke herinneringen. Als ik terugdenk aan vakanties uit mijn jeugd, zie ik niet mijn ouders of vakantievriendjes voor me, maar het interieur van een kerk of de inrichting van het vakantiehuisje. Ik ben gefascineerd door ruimte.’’ De Utrechtse geluidskunstenaar annex architect Zeno van den Broek wrijft gedachteloos door zijn zwarte baard en neemt een slok van zijn koffie.

We zitten aan de eettafel bij Zeno thuis en het lijkt alsof de ruimte om ons heen zijn woorden beaamt: een sober en minimalistische ingerichte woonkamer, abstracte schilderijen aan de muren en meubelstukken die vooral functioneel zijn. Terwijl buiten de flatgebouwen oprijzen en poes Zon op de vensterbank de buitenwereld scherp in de gaten houdt, klinken er natuurgeluiden uit de speakers - alsof de stad binnenstebuiten is gekeerd.

Onder de noemer Machinist heeft de 28-jarige Zeno van den Broek  de afgelopen vijf jaar zeven albums uitgebracht, die een duidelijke evolutie laten zien. Liet hij zich voor de heftige geluidsmuren op zijn eerste album Mutatus (2005) nog beïnvloeden door metal en noise (uitmondend in het donkere en intense BlackBlock uit 2008), op het vorig jaar verschenen Viens Avec Moi Dans Le Vide is de sfeer veel opener en ruimtelijker. Zeno: ‘’Voor mijn eerste album zocht ik de grenzen op van wat sonisch acceptabel is. Inmiddels vind ik het veel interessanter om niet nadrukkelijk een sfeer op te leggen, maar de luisteraar de ruimte te geven om met een eigen invulling te komen.’’

Textuur
Metal vormde het startpunt. ‘’Geïnspireerd door de overweldigende gitaarmuren van bands als Sepultura en Slayer begon ik als tiener met gitaarspelen. Maar eigenlijk vond ik de textuur van het gitaargeluid en het beïnvloeden daarvan door effectpedaaltjes veel interessanter. Het mooie aan het maken van muziek vind ik het vluchtige karakter ervan. Het wordt op dát moment gecreëerd en ervaren. Dat is ook de reden waarom ik zo geïnteresseerd ben in improvisaties. Overigens zijn de metalinvloeden inmiddels niet meer terug te vinden in mijn muziek.’’

Nieuwe ervaring
Tijdens zijn optredens staat niets vast. Zeno laat zich inspireren door de ruimte en het publiek. ‘’Ik heb de spanning nodig dat het ook fout zou kunnen gaan. Tot ongeveer twee maanden geleden verwerkte ik nog veel gitaarklanken in mijn muziek, waardoor je snel en makkelijk een bepaalde sfeer creëert. Wat ik nu doe met field recordings en abstracte tonen uit de computer, laat meer aan de fantasie van de luisteraar over en maakt het voor mezelf ook spannender.’’

Field recordings
Voor zijn field recordings gebruikt Zeno allerhande geluiden die hij in de stad opneemt. Fietsen die over kinderkopjes rijden, straatmuzikanten, gekletter van regen, de wind die door de straten giert, gepraat van kinderen bij De Dom, het doffe gekraak van sneeuw - alles kan gebruikt worden. Zeno: ‘’Field recordings zijn interessant omdat ze zo basaal en primitief zijn. Het eerste zintuig dat werkt bij foetussen, is het gehoor. Een mineurakkoord is cultureel bepaald. Als je geluiden hoort van de zee of de wind, is dat zoiets wezenlijks, dat je daar onbewust diep op reageert.’’

Context
De opgenomen geluiden worden nagenoeg onbewerkt op de luisteraar losgelaten. ‘’Context is alles. Als je geluiden uit hun context weghaalt, creëer je een nieuwe ruimtelijke ervaring. Tegenover de field recordings (die per definitie ruimtelijk zijn) zet ik tonen uit de computer (die per definitie ruimteloos zijn). Mijn werk gaat in eerste plaats om een ervaring, niet om het vertellen van een verhaal.’’

Muziek voorbij
De muziek van Zeno van den Broek zet je niet ‘zomaar’ even op als je ouders op bezoek komen (of ze moeten wel in zijn voor eens wat anders). De glijdende, bij vlagen heftige geluidsuitbarstingen die worden afgewisseld met sfeervolle, introverte passages, vergen enige gewenning en zijn niet per se mooi of aangenaam. ‘’Ik vind het niet erg als mensen mijn muziek moeilijk vinden. Tegenwoordig lijkt het wel alsof het verkeerd is als je iets meer moeite voor iets moet doen. Maar aan de andere kant: Henk en Ingrid [de door PVV-leider Geert Wilders geïntroduceerde fictieve doorsnee burgers] begrijpen een donderwolk ook. Field recordings hebben een diepe impact en gaan voorbij aan kwalificaties als makkelijk of moeilijk. Je zou kunnen zeggen dat mijn muziek weliswaar moeilijk is, maar niet moeilijk om te ervaren. En ach, misschien is muziek ook niet meer de juiste term. Geluidskunst is misschien de beste benaming. En daarbij: wat is muziek? Mijn laatste album Viens Avec Moi Dans Le Vide is weliswaar nog wel te beschouwen als muziek, maar wat ik nu maak is een stuk abstracter en daardoor ook opener voor interpretatie.’’

Verantwoording
Zeno van den Broek studeerde bouwkunde in Delft en als architect is hij bijzonder gefascineerd door de relatie tussen mensen, ruimte en de stad. ‘’Architectuur is een interessant vak. Je hebt een maatschappelijke verantwoording, je bouwt namelijk in de samenleving. Als architect kun je de verhoudingen tussen mensen bepalen. Neem nu bijvoorbeeld de zogenoemde ‘gated communities’: van de buitenwereld afgesloten woonwijken of appartementencomplexen. De mensen die daar gaan wonen vinden de buitenwereld al eng, maar als je ze ook nog daarbuiten plaatst, wordt de buitenwereld alleen maar enger.’’

Capsules
De opkomst van dergelijke woonvormen ligt in het verlengde van een andere trend: die van de netwerksamenleving. Zeno: ‘’Mensen trekken zich steeds meer terug in hun eigen capsules. Er ontstaat een netwerk tussen homogene capsules, waardoor je alleen maar bekende en vertrouwde dingen tegenkomt. Je kunt nu in je huis blijven zitten en bijvoorbeeld via Facebook alleen met je vrienden communiceren. Als je dan in de metro stapt, heb je je koptelefoon op, je krantje of je smartphone voor je neus. Je bent dan weliswaar in de openbare ruimte, maar via je smartphone ben je nog altijd verbonden met bekende en veilige capsules.’’

Openbare ruimte
De rol van de openbare ruimte verandert. Of beter gezegd: de openbare ruimte slinkt in rap tempo. Geen positieve ontwikkeling, vindt Zeno. ‘De openbare ruimte is in feite bedoeld om je te spiegelen aan het onbekende: je loopt op straat en komt in aanraking met andere dingen. Wat je nu ziet, is dat de openbare ruimte plaats maakt voor gecontroleerde ruimtes, gecontroleerd door camera’s. Hoe pittoresk en mooi het gebied rond de Oudegracht ook is, het is niet een plek waar ik inspiratie uit put. Ik vind daarentegen de rafelrand van de stad erg interessant, de rare vergeten stukken stad waar nog geen camerabeveiliging is en waar alles nog zou kunnen gebeuren.’’

Maar aan de andere kant: mensen kiezen er ook zelf voor om gecontroleerd te worden. “Het een versterkt het ander, Je sluit het onbekende uit en mist op deze manier veel dingen. Is er nog wel sprake van een stad als alles gecontroleerd wordt? Of is het beter om dan te spreken van een uit de kluiten gewassen winkelcentrum? Het veranderende karakter van de openbare ruimte en het spanningsveld tussen het urbane en de samenleving probeer ik mee te nemen in mijn videowerk.’’

Vrijplaatsen
Tijdens optredens combineert Zeno zijn geluidssculpturen namelijk met videobeelden, die de muziek en de overkoepelende thema’s versterken en aanvullen (en ook los worden geëxposeerd, met een bijbehorende soundtrack). De teloorgang van de openbare ruimte komt bijvoorbeeld terug in de video Intercellular (letterlijk: tussen de cellen in). Deze video bestaat uit beelden van 'vergeten stukken stad': steegjes, binnenhofjes, achterafstraatjes. ‘’Ik zie deze ruimtes als een soort vrijplaatsen, de laatste ware publieke domeinen. Interessant is dat de ruimte die in het tweede gedeelte van Intercellular voorkomt, nu niet meer bestaat: een deel is volgebouwd en een ander deel is afgesloten met een hek. Ik laat meerdere van dit soort ruimtes samenvloeien tot een hallucinerende en resonerende nieuwe ruimte. En of die nieuwe ruimte werkelijk of alleen mentaal bestaat, dat maakt niet zoveel uit.’’

Videokunst
Videoproject A View In A Room verwijst dan weer naar de netwerksamenleving en bestaat uit een collectie van beelden die uit ChatRoulette zijn geplukt, een videodienst waarbij je via je webcam contact legt met willekeurige onbekenden over de gehele wereld. ‘’Ik ben op zoek gegaan naar onbewaakte ogenblikken. Op ChatRoulette zijn veel mensen actief, die tal van vieze dingen doen. Deze personen bepalen zelf de compositie en de ‘show’. Af en toe heeft iemand echter de webcam aanstaan zonder dat hij of zij er erg in heeft en kun je een ‘ongecontroleerde’ blik werpen in iemands capsule, de woonkamer bijvoorbeeld. Ik vind de onbewaakte momenten waarin niets wordt bepaald veel interessanter en intiemer, veel intiemer dan zo’n ‘showtje’. Door verschillende van deze momenten te combineren en in een nieuwe context te plaatsen, ontstaat er een nieuwe beleving. Dit wordt door veel mensen als een narratief ervaren, maar is niet zo bedoeld.’’

Angstzweet
De optredens van Zeno zijn veeleer te beschouwen als ‘belevenissen’, waarbij het eigenlijk niet zozeer om de muziek gaat, maar om de ervaring. Zeno: ‘’Laatst trad ik op in Den Bosch, waarbij ik het zicht van het publiek langzaam volledig uitschakelde door de ruimte vol te pompen met rook. Later bleek dat mensen met angstzweet in de zaal hadden gestaan; ze konden hun vriend of vriendin niet meer zien of op hun iPhone kijken, zagen de uitgang niet - je stond in je eigen coconnetje, midden in een storm van noise en lawaai, alles rommelde. Op een gegeven moment draaide ik dat in één keer weg en verving het lawaai door een field recording van een bos. Hier werd heel extreem en heftig op gereageerd; het effect was sterker dan ik had durven hopen. Door de context en het scherpe contrast werden de natuurgeluiden opeens heel waardevol. Zoals ik al eerder zei: context is alles!’’

Toekomst
De komende maanden wil Zeno zich toeleggen op het maken van ruimtelijke objecten en geluidsinstallaties op locatie, verschijnt zijn nieuwe album en is hij door de Utrechtse galerie Kunstliefde geselecteerd om deel te nemen aan het project De Belofte voor jonge Utrechtse kunstenaars. En alsof dit alles nog niet genoeg is, timmert hij daarnaast aan de weg met PAUME, een vorig jaar opgericht platform voor stedelijke kunst en avant-garde in al zijn verschijningsvormen. Zeno: ‘’Ik zie mijn werk een constant evoluerende zoektocht en ben altijd op zoek naar nieuwe manieren om ruimtelijke ervaringen te creëren – ik wil de zintuigen nóg meer prikkelen.’’

Discografie
Mutatus (Farbstoff Abstrakt Media Prod., 2006)        
Machinist / Crowned Heads Of Europe (Split, eigen beheer, 2006)    
Cyclus I (Betontoon, 2008)   
Machinist Vs Ondo (eigen beheer, 2008)
BlackBlock (Heilskabaal Records, 2008)    
Machinist / Mendel Kaelen (Split 10", State-X New Forms, 2009)
Viens Avec Moi Dans Le Vide (Betontoon, 2010)

Alle links nog een keer netjes bij elkaar
http://www.zenovandenbroek.com
http://www.machinistdrone.com
http://www.betontoon.com
www.paume.nl


Een verkorte versie van dit interview met Zeno van den Broek is eerder verschenen op 3VOOR12/Utrecht.

arnold Dinsdag 08 Februari 2011 at 12:20 am | | interessant

Geen reacties

(optioneel veld)
(optioneel veld)
Om geautomatiseerde spam te voorkomen, vraag ik je vriendelijk om de volgende vraag te beantwoorden.
Persoonlijke info onthouden?
Kleine lettertjes: Alle HTML-tags behalve <b> en <i> zullen uit je reactie worden verwijderd. Je maakt links door gewoon een URL of e-mailadres in te typen.