Theremin

Een van de meest eigenaardige elektronische instrumenten is ongetwijfeld de theremin, een ogenschijnlijk onopvallend kastje dat is uitgerust met twee antennes. Rond deze antennes bevinden zich elektromagnetische velden. Als je je handen (of iets anders) in deze velden beweegt, beïnvloed je de toonhoogte en het volume van de ingebouwde toongenerator. Aangezien een theremin niet beschikt over klepjes, toetsen, pedalen of wat dan ook, moet je vertrouwen op je gehoor om de juiste tonen aan het instrument te ontlokken.

De theremin werd in 1918 ontworpen door de Russische natuurkundige Lev Sergeievitch Termen (1896-1993), in het westen beter bekend als Léon Theremin. Om het uitvoeren van metingen te vergemakkelijken creëerde hij een apparaat dat geluid maakte als de waarde veranderde. Handig, want op deze manier hoefde hij niet steeds op de wijzerplaat te kijken. Hij sloeg driftig aan het experimenteren en merkte al snel dat bij sommige apparaten het geluid veranderde als hij er met zijn handen in de buurt kwam. Theremin, zelf een verdienstelijk cellist, zag direct de mogelijkheden van de 'theremin'. Hij stopte met zijn werk en reisde door Rusland en Europa (in 1927 was hij bijvoorbeeld in Amsterdam) om lezingen te geven en het apparaat te demonstreren. Zelfs Lenin was bijzonder onder de indruk en nam enkele theremin-lessen.

Na zo'n tien jaar in Amerika te hebben gewoond (en te zijn getrouwd met een nachtclubdanseres), keerde de wetenschapper vol spannende verhalen in 1939 terug naar Rusland. Het politieke klimaat was echter danig veranderd en Theremin werd met argusogen bekeken door Stalin, die hem liet oppakken en zonder pardon naar een Siberisch werkkamp stuurde.

Na een jaar werd hij overgeplaatst naar een onderzoekscentrum van de KGB, waar hij gedwongen werd om mee te werken aan de ontwikkeling van spionage-apparatuur, raketmotoren en allerhande geheime zaken. In de jaren negentig waren de politieke spanningen tussen Rusland en Amerika grotendeels van de baan en bracht de inmiddels 93-jarige Theremin eindelijk weer een bezoekje aan Amerika om zijn oude makkers op te zoeken.

Het geluid van de theremin zou je met een beetje goede wil kunnen omschrijven als een mix tussen de menselijke stem, een viool en een zingende zaag. Dmitri Sjostakovitsj was de eerste grote componist die het instrument gebruikte in zijn orkeststukken, maar eigenlijk werd de theremin voornamelijk ingezet als sfeerverhogend middel in (horror)films uit de jaren veertig en vijftig. Echt populair is de theremin nooit geweest, vooral omdat het extreem moeilijk te bespelen is en omdat er weinig exemplaren in omloop waren - een paar honderd stuks in 1950. Het instrument werd in 1966 onder de aandacht van het grote publiek gebracht dankzij de Beach Boys (Brian Wilson gebruikte het in de wereldhit 'Good Vibrations') en de bemoeienissen van Robert Moog, die samen met zijn vader een bloeiend theremin-handeltje had opgezet. Sindsdien hebben talloze muzikanten het apparaat omhelsd, onder wie synthesizervirtuoos Jean-Michel Jarre en de Nederlandse Fay Lovsky. Een uitgebreide lijst vind je op deze pagina.

Clara Rockmore (geboren als Clara Reisenberg, 1911-1998) uit Litouwen wordt beschouwd als de beste thereminist die ooit heeft geleefd. Ze had een klassieke achtergrond en gebruikte het instrument niet om rare geluiden mee te maken. Rockmore beschouwde de theremin als een volwaardig instrument, en bewees dit door composities van bijvoorbeeld Rachmaninov en Ravel te 'verthereminiseren'. Bijkomend voordeel was dat ze over een zeer fijne motoriek beschikte en een absoluut gehoor had. Ze was een muzikaal wonderkind en speelde op jonge leeftijd briljant viool. Door ondervoeding in haar kindertijd waren haar botten echter nooit volgroeid, zodat ze haar viool helaas aan de wilgen moest hangen. Rockmore was goed bevriend met Léon Theremin en samen sleutelden ze aan het instrument om het unieke geluid te perfectioneren. In 1987 verscheen haar album 'The Art of the Theremin' (te downloaden via Rapidshare, wachtwoord is xhellstromx), dat twaalf klassieke stukken bevat van onder andere Tsjaikovski, Ravel, Glazunov en Saint-Saëns. Rockmore werd op het album begeleid door haar zus Nadia Reisenberg op piano. Ik moet eerlijk zeggen dat een hele cd wat te veel van het goede is en een ferme aanslag op je zenuwen vormt; feit blijft echter dat het een bijzondere ervaring is om de theremin eens in een andere gedaante te horen. Wie meer wil weten, is bij de zeer lezenswaardige scriptie 'De theremin aan het begin van de 21ste eeuw' van kenner Wilco Botermans overigens aan het juiste adres.

peter Zondag 20 Augustus 2006 at 11:52 pm | | interessant

Eén reactie

Waarschijnlijk kende je deze al? http://youtube.com/watch?v=e6bSRcRAhnc

yak, (E-mail ) (URL) - 21-08-’06 09:07
(optioneel veld)
(optioneel veld)
Om geautomatiseerde spam te voorkomen, vraag ik je vriendelijk om de volgende vraag te beantwoorden.
Persoonlijke info onthouden?
Kleine lettertjes: Alle HTML-tags behalve <b> en <i> zullen uit je reactie worden verwijderd. Je maakt links door gewoon een URL of e-mailadres in te typen.